14 Ayar Altın 22 Ayara Çevrilir mi? Eritme ve Saflık Hesabı

Elinizdeki 14 ayar yüzüğü, kolyeyi veya küpeyi eritip 22 ayar hâline getirmek teknik olarak mümkündür; fakat işlem “aynı takıyı biraz daha saf yapmak” kadar basit değildir. Takı eritildiğinde tasarımı ortadan kalkar ve bir metal karışımına dönüşür. Bu karışımın 22 ayara çıkarılması için saf altın oranının yaklaşık yüzde 58,5’ten yüzde 91,6’ya yükseltilmesi, ardından yeni ürünün baştan üretilmesi gerekir.

☰Bu yazıda bulabilecekleriniz7 başlık⌄

Eritmek neden ayarı değiştirmez?

Ayar, toplam metal içindeki saf altın payını anlatır. 14 ayar olarak damgalanan 585 milyem alaşımın yüzde 58,5’i saf altın, kalan bölümü ise ürüne renk ve dayanıklılık kazandıran diğer metallerdir. Takı potada eritildiğinde bu metaller sıvı hâlde yeniden karışır; altın kendiliğinden bakır, gümüş veya diğer alaşım bileşenlerinden ayrılmaz.

Bu nedenle 10 gram 14 ayar takı, yalnız eritilip yeniden kalıba dökülürse teorik olarak yine 10 gram civarında 14 ayar alaşım olarak kalır. Üretim sırasında oluşabilecek fire, yüzeydeki kir, lehim veya altın dışı parçaların ayrılması toplam ağırlığı etkileyebilir; ancak bunlar kontrollü bir ayar yükseltme yöntemi değildir.

Takının üzerindeki 585, 750 ve 916 gibi işaretlerin hangi saflık oranını gösterdiğini altın ayar ve milyem damgaları rehberinde karşılaştırabilirsiniz.

14 ayardan 22 ayara geçmenin iki matematiksel yolu

İki yöntemin amacı aynı saflık oranına ulaşmak olsa da gram sonucu tamamen farklıdır. Uygulamada kuyumcu veya rafineri; ürünün lehimini, taşlarını, içindeki farklı parçaları ve gerçek milyemini incelemeden yalnız damgaya bakarak kesin sonuç vermez.

10 gram 14 ayar altından ne kadar 22 ayar çıkar?

Taşsız, altın dışı parçası bulunmayan ve gerçekten 585 milyem olan 10 gramlık bir takıyı düşünelim. İçindeki teorik saf altın miktarı şöyledir:

• Toplam alaşım: 10 gram
• Saflık: 0,585
• Teorik saf altın: 10 × 0,585 = 5,85 gram

Bu 5,85 gram saf altın rafinajla ayrıldıktan sonra 916,7 milyem yani yaklaşık 22 ayar alaşım hazırlanırsa teorik son ağırlık 5,85 ÷ 0,9167 hesabıyla yaklaşık 6,38 gram olur. Bunun yaklaşık 5,85 gramı saf altın, 0,53 gramı ise 22 ayar alaşımı oluşturmak için eklenen diğer metallerdir.

Bu sonuç işlem öncesi bir değer garantisi değildir. Gerçek takıda lehim, taş, çelik yay, dolgu veya farklı ayarlı parça bulunabilir. Rafinaj ve üretim sürecindeki kayıplar da tartım sonucunu etkileyebilir. Hesap yalnız saflık dönüşümünün neden 10 gramdan 10 gram 22 ayar üretmediğini gösterir.

Yalnız saf altın eklenirse neden miktar büyür?

Mevcut 10 gramlık alaşımdaki 4,15 gram diğer metal çıkarılmadan karışımda kalırsa, bunların yeni toplam içindeki payının yaklaşık yüzde 8,3’e düşmesi gerekir. İdeal yüzde 100 saf altın kullanıldığı varsayımıyla denklem şöyledir:

(5,85 + eklenecek saf altın) ÷ (10 + eklenecek saf altın) = 0,9167

Bu teorik denklem, yaklaşık 39,82 gram saf altın eklenmesi gerektiğini gösterir. Son alaşım yaklaşık 49,82 gram olur. Başlangıçtaki 10 gram takıyı yalnız yüksek saflıkta altın ekleyerek 22 ayara çıkarmanın, küçük bir tamir işleminden neden çok daha büyük bir metal işlemi olduğu bu hesapla görülür.

Daha yakın ayarlar arasında gereken ek miktar daha düşük olabilir. Örneğin aynı 10 gramlık 585 milyem alaşımı, ideal saf altın ekleyerek 750 milyeme yani 18 ayara çıkarmak için teorik olarak 6,60 gram saf altın gerekir ve toplam yaklaşık 16,60 grama ulaşır. Hedef saflık yükseldikçe mevcut diğer metalleri karışım içinde seyreltecek altın miktarı hızla artar.

Yüzük veya kolyenin modeli korunur mu?

Ayar yükseltme işlemi mevcut bitmiş takının biçimini korumaz. Taşlar sökülür, altın dışı bölümler ayrılır ve metal eritilir. Rafinaj uygulanacaksa alaşım daha ileri bir işleme girer. Elde edilen metal daha sonra tel, levha, döküm veya başka bir üretim yöntemiyle yeni ürüne dönüştürülür.

Eski modelin aynısının yeniden yapılabilmesi; kalıp, taş ölçüsü, mıhlama, gravür ve ustalık koşullarına bağlıdır. Antika, el işi veya duygusal değeri olan takıda “aynı görünüm kesin korunur” varsayımıyla işlem başlatılmamalıdır. Ürünün fotoğrafı, ölçüleri, taş sayısı ve teslim gramı önceden kaydedilmelidir.

Dönüştürmek mi, bozdurup 22 ayar almak mı?

Karar verirken yalnız saf altın farkına bakmak eksik kalır. Rafinaj veya ayar analizi, taş sökme, eritme, yeniden alaşımlama, kalıp ya da el işçiliği, mıhlama, polisaj ve olası kaplama ayrı maliyetler doğurur. Yeni ürünün satış fiyatında da işçilik bulunur; buna karşılık eski takıya ödenmiş işçilik geri satışta tamamen korunmayabilir.

Karşılaştırmayı şu sırayla kurmak daha nettir:

• Eski ürünün test sonrası net metal gramı ve ayarı,
• Bu metal için verilen bozdurma teklifi,
• Dönüşümde eklenecek altının gramı ve saflığı,
• Rafinaj ve yeni ürün işçiliğinin toplam bedeli,
• İstenen 22 ayar yeni ürünün doğrudan satın alma fiyatı.

Elinizdeki takının teorik saf altın karşılığını hurda altın hesaplama aracında ayar ve gram girerek görebilirsiniz. Araç taş, lehim, rafinaj kaybı, atölye işçiliği veya kuyumcunun gerçek teklifini içermez; ilk karşılaştırma için metal hesabı sunar.

Atölyeden hangi bilgileri yazılı almalısınız?

• İşlem öncesi brüt ağırlık ve hesaba giren net metal ağırlığı,
• Test edilen başlangıç ayarı veya milyemi,
• Rafinaj mı yapılacağı, yoksa yüksek saflıkta altın mı ekleneceği,
• Eklenecek altının gramı ve milyemi,
• Hedef ayar, tahmini son gram ve kabul edilen üretim toleransı,
• Taşların, kilitlerin ve çıkarılan parçaların nasıl teslim edileceği,
• Metal bedeli, test/rafinaj ücreti ve yeni ürün işçiliği.

İşlem tamamlandığında yeni ürünün son gramı ve ayar damgası teslim belgesine yazılmalıdır. Başlangıçtaki takı ile yeni ürün aynı eşya değildir; eski ürün metal girdisine dönüşmüş, saflığı ve biçimi değiştirilerek yeniden üretilmiştir.

Sonuçta 14 ayar altın 22 ayara çevrilebilir, fakat yalnız potada eritilerek değil. Rafinaj tercih edilirse 10 gram 14 ayardan teorik olarak yaklaşık 6,38 gram 22 ayar alaşım elde edilir; diğer metaller çıkarılmadan yalnız saf altın eklenirse aynı hedef için yaklaşık 39,82 gram ek altın gerekir. Bu fark, işlem kararının önce saflık hesabı sonra maliyet teklifiyle verilmesi gerektiğini gösterir.